آکاایران: اصفهان در سال ۱۰۰۶ هجری قمری رسما به پایتختی شاه عباس اول بنیانگذار صفویان انتخاب شد و از آن پس فعالیت های قابل ملاحظه ای برای ساخت مساجد تاریخی، پل ها و قصر های باشکوه و... به منظور تزئین پایتخت به عمل آمد. در همین سال فکر ایجاد گردشگاهی باشکوه از سوی شاه اعلام شد که معماری و شهرسازی را با مفهوم نوین و نویی آشنا ساخت، خیابان چهارباغ که چون نگینی برانگشتری اصفهان می درخشد.

مفهومی که نه تنها اولین شکل سازماندهی یک خیابان سبز در ایران بود، بلکه در جهان نیز بی نظیر می نمود و برای اولین بار در تاریخ ایران خیابان کشی و ایجاد معابر عمومی به این سان منظم و کارآمد آغاز گردید. این عمل شاه فضاهای به غایت معمارانه باغ های ایرانی را با تغییری بنیادین در مقیاس، با ترکیب تعداد بی شمار از باغ های خرد و کلان در گستره ای وسیع به شهر تبدیل نمود که یک رودخانه به عنوان بافت طبیعی و ابنیه و باغات به عنوان بافت مصنوع سبب شکل بخشی ساختار آن شدند.

 

 

در اطراف خیابان نهرهای آب به جریان درآمدند که درختان و درختچه هایی بسیاری را حول آنها غرس کرده بودند. یک جوی آب میان این خیابان و زاینده رود جاری بود که در محل تقاطع ها به حوض هایی ریخته می شدند و آب جاری علاوه بر ایجاد نسیم خنک، ناخواسته با ایجاد اصوات و نوایی دل انگیز آرامش فکری و روحی و روانی وصف ناپذیری را منتقل می کرد و در اطراف آن باغ هایی بوده که میان امرا و اشراف برای ساخت عمارت ها و کاخ هایشان تقسیم شده بودند، اما عموم مردم نیز می توانستند از آنها استفاده کنند.

 

محور سبز چهارباغ در طول مسیر خود میان باغ ها و عمارت هایی چون چهلستون، باغ هزار جریب، باغ قصر سعادت آباد، عمارت جهان نما، کلاه فرنگی، باغ طاووس، هشت بهشت و ده ها باغ دیگر پیوند برقرار می کرد که امروزه غیر از هشت بهشت از مجموعه باغ های سلطنتی محور چهارباغ چیزی باقی نمانده است. در این میان فضاهای عمومی شهر مثل میدان نقش جهان، بازار و مسجدها نیز انسجام می یافتند.

 

 

● خیابانی برای گردش و نه رفت و آمد

 

خیابان چهارباغ از حیث ترکیب طوری می نمایاند که بیشتر محل گردش و تفرج ساکنان بوده تا مکانی به جهت رفت و آمد. سیاحان خارجی بسیاری از این شهر متمدن دیدن کردند و توصیفات بسیار جالب توجه در وصف آن نقل کردند. پیتردلاواله، جهانگرد ایتالیایی که در دوران سلطنت شاه عباس کبیر مدتی در اصفهان پایتخت ایران به سر برد جملات کاملی از وصف آن ارائه داد.

 

او پس از توصیف میدان نقش جهان یا میدان شاه درباره خیابان چهارباغ چنین می نویسد: محل تماشای دیگر اصفهان خیابانی است که فعلا در خارج از شهر قرار دارد، وقتی محلات به هم ملحق می شوند کاملا در وسط قرار خواهد گرفت. در شروع این خیابان از سمت شهر اصفهان خانه کوچک چهارگوشی قرار گرفته که ایوان ها و پنجره های زیادی دارد و با تصاویر و نقش و نگارهای جالبی تزئین شده است. او در جای دیگری آورده است : از بالای این خانه تمام خیابان را بخوبی می توان دیده و غرض از ساختمان آن نیز همین بوده است و قصر شاه را نیز دالانی به آن متصل می کند.

 

در کنار خیابان دیوارهای یکسان و منظمی وجود دارد که در داخل آنها باغ های سلطنتی واقع شده و ورود به آنها برای گردش مردم آزاد است و با انعام مختصری به باغبان می توان به حد دلخواه از میوه جات آن بهره گرفت. مدخل این باغ ها با نظم و ترتیب خاص در مقابل یکدیگر قرار گرفته اند و بالای هریک از در ها عمارات کوچک ولی زیبایی ساخته شده که می توان ضمن گردش و تفنن وارد آن شده و ممکن است اشخاص غذای خود را نیز در آنجا صرف کنند.

 

تعداد این عمارات آنقدر زیاد است و قرینه سازی و تناسب به اندازه ای در آنها رعایت شده که واقعا زیباتر از آن نمی توان تصور کرد. به علاوه در داخل باغ ها و بیرون از آنها در خیابان صفوف طولانی و منظم درختان انبوهی قرار گرفته که تناسب و نظم آنها فوق العاده است و نیز با فاصله هایی چند و غالبا در مقابل خانه های دلپذیر حوض های بزرگی به اشکال مختلف در وسط خیابان قرار گرفته که مملو از آب است و هر یک از آنها تا کنار معبر عریضی که برای عبور مردم پیاده و سواره ساخته شده گسترش یافته است.

 

 

نهر بزرگی که در بستری سنگی جاری است و تمام طول خیابان را از وسط آن می پیماید این حوض ها را سیراب می کند. در بسیاری از این حوض ها آب از فواره ها جهش می کند و در بعضی دیگر به صورت آبشار های کوچکی سرازیر می شود. این جهانگرد معروف حتی در تعریف از این خیابان پارا فراتر گذاشته و می نویسد: کف پیاده روهای خیابان سنگفرش و برای عبور انسان و اسب بسیار مناسب است و به فاصله هایی چند سنگفرش قطع و در زمین گل های مختلف کاشته شده است. خیابان به باغ بزرگی که باغ هزار جریب نام دارد منتهی می شود.

 

این باغ به انضمام خیابانی که به آن اشاره کردیم امروز به اسم چهارباغ خوانده می شود، زیرا در اصل باغ های چهارگانه ای در این محل وجود داشته که از مجموع آنها وضع فعلی به وجود آمده است. سطح باغ ها یکی بالاتر از دیگری قرار دارد منتهی عبور از آنها با اسب به آسانی صورت می گیرد. در آنجا چیز دیگری جز رشته درختان پر شاخ و برگ میوه موجود نیست و تمام آنها آنقدر کوتاهند که پیاده ها و سواران با دست می توانند میوه بچینند و بعلاوه هر محوطه ای مخصوص درختان خاصی است مثلا یک مربع مخصوص درختان انجیر و مربع دیگر مخصوص درختان هلو است و به همین نحو الی آخر.

 

این باغ ها متعلق به شاه است ولی مردم با آزادی کامل از آنها استفاده می کنند و آنقدر میوه در آن وجود دارد که برای تمام شهر کافی است و حتی زیاد است. درطول و عرض باغ راهروهای زیادی وجود دارد که اطراف آن را درختان سرو کاشته اند و این معابر به اندازه ای طویل است که انتهای آنها دیده نمی شود. از آخرین باغ که از همه بلندتر است نهری عبور می کند و سپس دیواری آن را محدود می سازد. او در خاتمه اذعان می کند که هیچ یک از خیابان های معروف ایتالیا و حتی اروپا در زیبایی به پای چهارباغ اصفهان نمی رسند.

 

 

● آسیب های دوره قاجار

 

متاسفانه با تمام شوکت پایتخت صفویان که از زبان جهانگرد ایتالیایی بخش های قابل توجهی از آن ارائه شد، اصفهان بعد از شاه عباس نتوانست جایگاه رفیع خود را دوباره به دست بیاورد تا این که بالاخره در دوران قاجاریه و بخصوص زمانی که ظل السطان حاکم اصفهان بود، این شهر خرابی های اساسی ای را به خود دید. او از این خیابان خوش منظر و فرح آور هم مانند سایر آثار باستانی چیزی باقی نگذاشت. جداول سنگی را پر کرد و سنگ های حواشی آنها را فروخت و نقاشی های طاق نماها و دیوارها را هم محو کرد.

 

از همه بدتر آن که این شاهزاده منهدم کننده همه درختان چنار کهنسال ۳۰۰ساله را از ریشه در آورد و به مبلغ نازل ۲۰ تومان فروخت.با همه این تفاصیل تاثیر احداث و ایجاد درختزارها در فرهنگ ایرانی که هیچ گاه انسان را جدا از طبیعت ندانسته و همواره او را جزءلاینفک عناصر طبیعی و دل سپرده و وابسته به طبیعت معرفی می کند، آنقدر عمیق و کارآمد واقع شد که باغ بندی و هنرهای دیگر ایران، الهام بخش و تاثیرپذیر متقابل یکدیگر شدند.

 

تاثیر حضور باغ در حوزه فرهنگی علاوه بر جهات هنری گوناگون همچون معماری و هنرهای تزئینی وابسته به آن روی سایر هنرهای مانند سفالگری، حجاری، نگارگری، قالیبافی، گلیم بافی، پارچه بافی، موسیقی نیز تاثیر وافری بر جای گذاشت. چرا که افتخار تمام تصاویر روی مصارف فوق تصویر ایده آلی از باغ و نباتات و پیوند گل و گیاه را ارائه می دهند و به هر تقدیر و هر ضرورتی حتی در واژگان و شعر و ادبیات پارسی نقش خود را بخوبی ایفا کردند و کمتر شاعری در این سرزمین زیسته که باغ و درخت و سبزه را در شعر خود وصف نکرده باشد.

 

 
   مهدیس نجف زاده

گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر آکا ایران
.

منبع :