آکاایران: هنر میناکاری یکی از صنایع دستی زیبا و دیدنی است که قدمتی ۵ هزار ساله دارد. امروزه در ایران مرکز تولید محصولات میناکاری، شهرهای اصفهان و شیراز است. برای آشنایی بیشتر با این هنر دیدنی، در ادامه با آکا ایران همراه باشید.

مقالات مرتبط:

  • صنایع دستی ایران؛ حصیر، نخستین زیرانداز بشر
  • زرتشتی دوزی ؛ هنر سوزن دوزی ایرانیان باستان

میناکاری هنر تزئین فلزات (و گاهی شیشه و سرامیک) با مواد رنگی مات یا شفاف با کمک گرفتن از آتش است. این هنر شامل فعل و انفعلات پیچیده‌ی شیمیایی است و یک هنر آزمایشگاهی محسوب می‌شود و در حقیقت یک شیء است که از ترکیب اکسید فلزات با برخی نمک‌ها در اثر حرارت تزئین می‌شود. همه‌ی مصنوعات فلزی از جنس طلا، نقره، مس، برنج و برنز که به وسیله‌ی لعاب سفید یا رنگی پوشیده شده و با رنگ‌های مختلف، خطوط و نقش و نگاری بر اثر حرارت روی آن ایجاد شده باشد، در زمره‌ی محصولات میناکاری قرار دارد. امروزه، این هنر بیشتر روی مس انجام می‌شود، ولی می‌توان روی طلا و نقره نیز آن را انجام داد. مرکز تولید محصولات میناکاری، شهر اصفهان و شیراز است.

پیشینه هنر میناکاری

مینا، هنر آتش و خاک و کوره است که با رنگ‌های پخته و درخشان روی فلز کار می‌شود و شهر اصفهان مهد این هنر در ایران است. در حال حاضر کار هنرمندان اصفهانی طرفداران و خریداران بسیاری دارد و این رشته‌ی هنری از طرف سازمان‌های مربوطه مثل سازمان صنایع دستی، مورد حمایت قرار می‌گیرد.

آکاایران: میناکاری؛ هنر تزیین فلزات با مواد رنگین

هخامنشیان

یکی از نمونه‌های قدیمی میناکاری، بازوبندی از طلا به همراه میناکاری‌های تزئین شده روی آن است که مربوط به دوران هخامنشیان است. در حال حاضر این اثر باستانی در موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن نگهداری می‌شود.

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
دستبند طلا با نقش شیردان هخامنشی در موزه ویکتوریا آلبرت لندن

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
گردنبند هخامنشی موزه میهو ژاپن

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
تصویر کاسه برنزی، قطر ۱۵ سانتی‌متر، عمق ۳.۲ سانتی‌متر، قدمت۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد، محل کشف غرب ایران، محل نگهداری موزه هنر لس آنجلس

 ساسانیان

بشقاب‌های ساسانی که در ارمنستان کشف شده‌اند در موزه‌ی هنرهای اسلامی برلین و متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شوند و نمونه‌هایی از آثار باستانی میناکاری ایرانی هستند. همچنین، در موزه‌ی آرمیتاژ سن پترزبورگ و موزه‌های انگلستان و فرانسه نیز آثار دیگری از میناکاری ایرانی وجود دارد.

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
بشقاب میناکاری دوره ساسانی نقش شکار قوچ امپراتوری ساسانیان، موزه متروپلیتن

سلجوقیان

احتمالا نقطه‌ی اوج و شکوفایی این هنر در دوره سلجوقیان بوده که تهیه‌ی ظروف برنجی و میناکاری مرسوم بود و این آثار به کشورهای همسایه نیز فرستاده می‌شد. یکی از نمونه‌های ارزشمند این دوره «سینی آلب ارسلان» است که میناکاری روی نقره است و در موزه‌ی صنایع ظریفه‌ی بوستون نگهداری می‌شود. این اثر توسط استادی به نام «حسن الکاشانی» ساخته شده و نام سازنده‌ی آن با خط کوفی روی آن حک شده است.

مغولان و تیموریان

در دوره‌ی مغول‌ها، هنر فلزکاری و به دنبال آن میناکاری ایرانی با تغییراتی مواجه شد و سبک نوینی در میناکاری ایران به وجود آمد. تصاویر و اشکالی که مربوط به ظاهر و لباس درباریان ایرانی بود، جایگزین نگاره‌های پیشین شد. همچنین، در دوره‌ی تیموری نیز ترصیع فلز به شرقی‌ترین شکل خود رسید.

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
صلیب مذبح با میناکاری براق  فلورانس، سده پانزدهم میلادی 

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
میناکاری خانه‌بندی به سبک چینی بر روی یک بخورسوز، سده‌های ۱۷-۱۸ میلادی

 صفویان

در زمان صفویان، نقش‌های مینیاتوری مثل مجالس بزم در دبار، شکار و اسب‌سواری بیشتر رواج داشت و میناکاری روی نقره انجام می‌شد. همچنین نقش‌های اسلیمی و ختایی به طرح‌ها اضافه شد و رنگ قرمز نیز بیشتر از همه‌ی دوره‌ها در اثر میناکاران آمد.

قاجاریان

در دوران قاجار، میناکاری به مقدار کم وجود داشته و اشیایی مانند سر قلیان و کوزه قلیان و کوزه و بادگیر قلیان را میناکاری می‌کرده‌اند. در دربار پادشاهان قاجار مخصوصا ناصرالدین شاه که قلیان کشیدن از سرگرمی‌های او بوده، قلیان‌های میناکاری شده وجود داشته است. همچنین، در خانه‌های اشراف و بزرگان آن عصر نیز این قبیل اشیاء میناکاری موجود بوده است. اشیاء دیگری مانند کمربند، آفتابه لگن، انفیه‌دان، گلاب‌پاش، گوشواره، اشکدان و قوطی سیگار میناکاری شده نیز موجود است.

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری

,میناکاری,صنایع دستی ایران,هنر میناکاری
آفتابه و لگن میناکاری شده روی مس دوره قاجار
آفتابه و لگن مینا کاری شده روی مس دوره قاجار
آفتابه و لگن مینا کاری شده روی مس دوره قاجار

در کتاب «بررسی هنر ایران» اثر پروفسور پوپ درباره‌ی هنر میناکاری چنین آمده است:

روش‌های تولید مینا

مینا از نظر روش تولید، به چند دسته تقسیم می‌شود:

مینای زمینه برجسته

روشی در میناکاری است که در آن، نگاره‌ها و خطوط مورد نظر را روی شیء حک کرده و سپس شکاف‌هایی را که به این نحو ایجاد می‌شود، با لعاب‌های رنگی پر کرده و در کوره با حرارت کافی قرار می‌دهند.

میناکاری

میناکاری

مینای حجره‌ای یا خانه‌بندی

مینای خانه‌بندی شیوه‌ای قدیمی است که به «مینای سیمی» نیز معروف است و از مفتول‌های بسیار نازک استفاده می‌شود. مفتول‌ها را به شکل دلخواه در می‌آورند و با چسب روی قطعه کار قرار داده، با یک لعاب شیشه‌ای روی آن را می‌پوشانند. سپس آن را در داخل کوره‌ای با حدود ۱۰۰۰ درجه حرارت قرار می‌دهند و مفتول‌ها به قطعه کار جوش می‌خورند. در مرحله‌ی بعد، رنگ‌های مخصوص میناکاری را که به شکل پودر هستند، روی سطح کار پر می‌کنند. بعد از آنکه سطح کار یکسان و هموار شد، آن را به مدت ۳ دقیقه در داخل کوره‌ای با حرارتی حدود ۱۰۰۰ درجه قرار می‌دهند.

مینای خانه‌بندی در اصفهان و تهران رایج بوده، ولی در حال حاضر تنها کارگاه آموزشی مینای خانه‌بندی در پژوهشکده‌ی میراث فرهنگی است که این هنر را آموزش می‌دهد. «مینای سیاه» گونه‌ای از «مینای خانه‌بندی» است که به «مینای صائبین» نیز معروف است. این شیوه‌ی میناکاری، به طور عمده در جنوب کشور و به ویژه در اهواز انجام می‌شود.

میناکاری

مینای نقاشی

در این روش که امروزه در اصفهان مرسوم است، زمینه‌ی ورقه مس را از مینای سفید و غلیظ می‌پوشانند و پس از آنکه در کوره پختند، با رنگ‌های مینایی نقاشی می‌کنند. نقاشی کردن با رنگ‌های مینایی به دو شیوه انجام می‌شود:

روش اول آن است که رنگ‌ها را که به صورت گرد بسیار نرمی هستند، با آب و کمی گلیسیرین مخلوط می‌کنند و آن را روی صفحه شیشه‌ای یا عقیق به وسیله‌ی کاردک‌های مخصوص حل می‌کنند، سپس مانند نقاشی معمولی آب و رنگ، نقش دلخواه را با این رنگ تصویر می‌کنند.

روش دوم به این صورت است که به جای آمیختن رنگ‌های مینایی با آب و گلیسیرین، آن را با عصاره‌ی جوهر کاج یا جوهر اسطوخودوس ترکیب می‌کنند و به شیوه‌ی نقاشی رنگ و روغن عمل می‌کنند.

میناکاری

زیرساخت در میناکاری

معمولا برای تهیه‌ی زیرساخت مینا باید از فلزات خالص یا آلیاژ فلزات با ترکیب درصد دقیق استفاده کرد. حداقل ضخامت فلز در تهیه‌ی زیرساخت، ۸/۰ میلی‌متر است، زیرا سبب ازدیاد مقاومت زیرساخت در مقابل انواع فشارهای کششی و خمشی شده و در نتیجه از ترک خوردن و پوسته شدن لعاب و تغییر شکل در اثر حرارت جلوگیری می‌شود. همچنین سطح مورد نظر باید صاف و یکنواخت باشد. فلزات و آلیاژهایی که در ساخت مینا بیشتر استفاده می‌شود، عبارت اند از: مس، طلا، نقره، برنج و برنز.

لعاب در میناکاری

لازمه‌ی ایجاد نقوش مینایی  روی فلز به وجود آوردن سطح مناسبی است که با لعاب ایجاد می‌شود. معمولا لعاب مورد استفاده، سفیدرنگ است، لیکن بسته به نوع طرح، ممکن است از لعاب‌های رنگی نیز استفاده شود. لعاب مینا در اثر حرارت (حداکثر ۷۰۰ درجه سانتی‌گراد) سخت و شیشه‌ای می‌شود.

میناکاری

رنگ در میناکاری

در گذشته از رنگ‌های گیاهی که در چیت‌سازی هم به کار می‌رود و رنگ‌های معدنی استفاده می‌شده، اما امروزه بیشتر از رنگ‌های فلزی و شیمیایی آماده استفاده می‌شود.

رنگ‌های مورد مصرف در میناکاری اکثرا از ترکیب اکسید فلزات با انواع مشخصی از نمک‌ها به دست می‌آید. مخلوط محلول صمغ عربی و گلیسیرین عمل حلال رنگ را انجام می‌دهد. رنگ‌ها از ترکیب مواد شیمیایی متفاوتی به دست می‌آیند به این ترتیب که رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع، رنگ قرمز با اضافه کردن براکس به کربنات سدیم وترکیبات طلا و همچنین رنگ سبز از ترکیب کردن کرومات سرب با مس به دست می‌آید. آنچه در مورد رنگ‌های انتخابی اهمیت دارد این است که شدت رنگ بستگی مستقیم به درجه و زمان حرارت دادن دارد.

میناکاری

طریقه ساخت مینا

  • اولین مرحله، در ساخت یک محصول مینا، تهیه‌ی زیرساخت است که معمولا به دو روش زیر تهیه می‌شود:

۱. روش خم‌کاری

در این روش قالب مخصوص بشقاب، گلدان یا هر شیء دیگر مورد نظر را بین قالب و گیره دستگاه قرار می‌دهند. در حین چرخیدن، ورقه به وسیله‌ی میله‌ای که سر آن کاملا گرد است، با فشار، وزنه را روی قالب خم می‌کنند.

۲.  روش چکش‌کاری

در این روش بدون استفاده از قالب و با استفاده از انواع چکش، میل قلوه، انبر و سندان اشیاء را به اشکال مورد نظر تهیه می‌کنند و پس از هر بار عمل چکش‌کاری، قطعه را در آتش قرار می‌دهند و مجددا آن را چکش‌کاری می‌کنند تا کاملا به شکل مورد نظر در آید.

  • مرحله‌ی دوم، تمیز کردن آلودگی‌های مختلف از سطح زیرساخت است. سطح فلز برای بهتر چسبیدن لعاب مینا باید کاملا تمیز باشد. در صورتی که حتی اثر انگشت هنرمند روی زیرساخت باقی بماند، چربی آن مانع از ارتباط مستقیم لعاب با بدنه شده و در سطح لعاب بریدگی به وجود می‌آید.
  • مرحله‌ی سوم، آماده کردن لعاب است. پودر لعاب به دلیل غیرمحلول بودن و وزن حجمی زیاد، به تنهایی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد، بنابراین جهت معلق کردن ذرات لعاب در آب و چسبندگی بیشتر آن، از غلظت‌دهنده‌های طبیعی مانند «به دانه» استفاده می‌کنند. ابتدا «به دانه» را می‌جوشانند تا لعاب آن به دست آید، سپس آن را به نسبت ۱ به ۱۰ با پودر لعاب مخلوط می‌کنند.
  • مرحله‌ی چهارم، لعاب‌کاری است که به دو روش انجام می‌شود: روش اسپری و روش دستی

در روش اسپری، لعاب به وسیله‌ی پیستوله در اتاقک کوچکی که به آن اتاقک اسپری گفته می‌شود، روی زیرساخت پاشیده می‌شود.

در روش دستی یا غرقاب، لعاب را  روی قطعه می‌ریزند تا تمام سطح آن را بپوشاند.

  • مرحله‌ی پنجم، پختن لعاب است. پس از خشک شدن کامل لعاب و بر طرف کردن هر گونه گردوغبار از روی آن، مرحله‌ی پخت آغاز می‌شود.

برای پخت لعاب، حرارت کوره باید در حدود ۹۰۰ درجه‌ی سانتی‌گراد باشد. فرآیند پخت لعاب بیش از ۲ تا ۳ دقیقه طول نمی‌کشد و زمانی که سرخی مناسب قطعه و لعاب توسط استادکار تشخیص داده و از پخت کامل لعاب اطمینان حاصل شد، شیء را از کوره خارج کرده و در کنار کوره قرار می‌دهند تا به تدریج سرد شود. در این زمان، رنگ لعاب به رنگ زرد نخودی مایل است و با سرد شدن به تدریج رنگ آن به سفیدی می‌گراید.

  • مرحله‌ی ششم، آماده‌سازی رنگ است. رنگ‌های مورد استفاده برای نقاشی روی زمینه‌ی مینا به رنگ‌های نسوز معروف هستند و عمدتا از پودر اکسید فلزات تشکیل می‌شوند.
  • مرحله‌ی هفتم، انتقال طرح روی لعاب است. برای این منظور، ابتدا هنرمند میناساز، طرح مورد نظر خود را که معمولا برگرفته از نقوش اسلیمی و ختایی، گل و مرغ، شکارگاه و صورت‌سازی است، روی کاغذ آورده و سپس کاغذ را «سوزن‌کاری» یا «سمباده‌کاری» می‌کند به این صورت که خطوط طرح را نزدیک به هم سوراخ سوراخ می‌کنند. سپس با خاکستر یا دوده طرح را روی قطعه‌ی لعابی پیاده می‌کنند.
  • مرحله‌ی هشتم، نقاشی است که می‌توان ابتدا خطوط اصلی طرح را قلم‌گیری و سپس قسمت‌های مختلف را رنگ‌آمیزی کرد. همچنین، می‌توان ابتدا طرح را رنگ‌آمیزی و سپس دور آن را قلم‌گیری کرد.
  • مرحله‌ی نهم، پخت نقاشی است. پس از آنکه نقاشی روی لعاب پایان یافت، باید مجددا قطعه را در کوره حرارت داد. این بار حرارت کوره باید بین ۶۰۰ تا ۷۵۰ درجه سانتی‌گراد باشد.

پس از پایان پخت نقاشی مینا، روی آن را با لعاب شفاف با ضخامت کم می‌پوشانند و مجددا می‌پزند.

میناکاری

محصولات مینا

میناسازان آثار متفاوتی را تولید می‌کنند از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • بشقاب، گلدان، کاسه و قدح، قاب‌های عکس، تابلوهای مینا که با هنرهای دیگر مانند طلاکاری، خاتم‌کاری، مینیاتور، جواهرسازی ترکیب می‌شود.
  • درها، پنجره‌ها و ضریح‌های میناکاری شده در مکان‌های مذهبی و برای بقاع متبرکه شیعه در کربلا و نجف و سامرا و مشهد و قم و حضرت عبدالعظیم و اماکن متبرکه‌ی دیگر.
  • اشیای تزئینی: جعبه‌های آرایش زنانه، جعبه‌های خاتم‌کاری و میناکاری، سرویس چای‌خوری و شربت‌خوری، قلیان، جعبه قرآن، زره، آیینه، قلمدان، کمربند، حباب‌های میناکاری، گلاب‌پاش، آلبوم عکس، انفیه دان، غلاف خنجر.
  • زیور آلات: گوشواره، سینه‌ریز، گلوبند، انگشتر، مدال.

میناکاری

روش نگهداری

از آنجا که نقوش مینا با لعاب شفاف پوشانده شده است، شستن با آب گرم و اسفنج صدمه‌ای به ظروف نمی‌زند، ولی از کشیدن اشیاء نوک تیز و برنده و ضربه زدن به آن باید جلوگیری کرد؛ زیرا ضربه زدن ایجاد پریدگی می‌کند. بدیهی است حرارت زیاد و نامتناسب نیز بعضی از رنگ‌های مینا را می‌سوزاند.

میناکاری

منبع :